Erika Morgenstern – Überleben war schwerer als Sterben

Adembenemend. Dat is in een enkel woord de meest treffende omschrijving voor de titel ‘Überleben war schwerer als Sterben‘ (‘Overleven was zwaarder dan sterven’, red.) van Erika Morgenstern. In het boek is een ooggetuigenverslag van de eerste jaren van de Russische bezetting in Oost-Pruisen (thans: oblast Kaliningrad) opgetekend. De in januari 2012 overleden Morgenstern was bij aanvang van deze bezetting zes jaar oud en heeft haar hartverscheurende herinneringen aan deze laatste dagen van Pruisen op bijzonder pakkende wijze op papier gezet. Dit maakt het boek een absolute aanrader voor een ieder die geïnteresseerd is in de tragische nadagen van Oost-Pruisen en de stad Koningsbergen.

Een levendig beeld

Cover van 'Überleben war Schwerer als Sterben' Het eerste hoofdstuk van het boek is in dit kader minstens even interessant. Als opmaat voor de gruwelen die de Russische invasie met zich meebrengt, schetst de auteur hierin kort een levendig beeld van de Oost-Pruisische samenleving zoals deze nog tot begin 1945 heeft gefunctioneerd. Het geluk van de bevolking, de vruchtbaarheid van het land, de gezondheid van alle mensen en vooral de lokale tradities en gerechten komen uitvoerig aan bod. Zo valt onder meer te lezen dat Koningsbergen befaamd was om de goede marsepein en dat in de zomer de badplaatsen Cranz (Zelenogradsk) en Rauschen (Svetlogorsk) heerlijke uitvalsbases waren om van de zon te genieten. Alles bij elkaar schetst Morgenstern een beeld van een haast utopische samenleving die in perfecte harmonie functioneerde. Hoewel dit beeld door haar latere belevenissen ongetwijfeld wat rooskleuriger geworden is, is het aannemelijk dat Oost-Pruisen daadwerkelijk een fijne plek geweest moet zijn.

Hoe dramatisch kantelt dit beeld wanneer de Russische invasie plotseling losbarst. Het Rode Leger, dat reeds sinds de eerste successen in 1942 (Stalingrad) de Nazi-troepen nederlaag na nederlaag toebrengt, komt in januari 1945 aan bij de voormalige oostgrens van het Duitse Rijk en valt zodoende Oost-Pruisen binnen. De op wraak beluste Russische troepen houden op beestachtige wijze huis. Naast het feit dat zij met grof legermaterieel gigantische schade toebrengen aan de steden, verkrachten de soldaten elke vrouw die ze tegenkomen, plunderen ze elk huis, worden alle meubels langs de straat gezet en schieten de troepen te pas en te onpas onschuldige mensen neer. Op een goed moment bereiken berichten dat de Russen eraan komen ook de familie van Morgenstern, die op dat moment toevallig bij haar grootouders in het dorpje Hindenburg bij de stad Labiau (Polessk) verblijft. Plots moet gevlucht worden.

Het begin van een helse tocht

Hoewel de familie van Erika Morgenstern tijdens de vlucht aanvankelijk bij elkaar weet te blijven, meent haar moeder zich door omstandigheden genoodzaakt te zien met Erika en haar kleinere zusje naar hun woning in Koningsbergen terug te keren. Dit blijkt het begin van een helse tocht, want uitgerekend tijdens de ondergang van Koningsbergen verkeren de drie in het centrum van de Pruisische hoofdstad. Na enkele malen in de armen van de Russen gelopen te zijn – en op wonderbaarlijke wijze weer aan hen te zijn ontsnapt – belanden de drie uitgeput aan de zuidwestelijke rand van Koningsbergen in het huis van ‘tante Schubert’, een Duitse vrouw die de moeder met haar kinderen tijdelijk onderdak wil bieden. Omdat de Russische invasie intussen min of meer voltooid is, begint vanaf dat moment een strijd om te overleven. Ziekten, kannibalisme, voedseltekorten en ongedierte als luizen teisteren de familie. Het meest tragische moment is wanneer de moeder van Morgenstern ten onrechte wordt afgevoerd naar een ziekenhuis om te sterven. Morgenstern beschrijft in bewoordingen die tot tranen roeren hoe zij zes weken lang in de brandende zon op de terugkeer van haar moeder wachtte. De lezer wordt meegezogen in een intense vreugde wanneer dit onverwachte moment daadwerkelijk daar is.

Na enige tijd moet de familie de tijdelijk behuizing noodgedwongen verlaten. De Russen hadden besloten dat de huizen te goed waren om door Duitse mensen bewoond te mogen worden en verdreven zodoende alle (tijdelijke) bewoners. Erika komt met haar zusje, moeder en tante Schubert na velerlei omzwervingen uiteindelijk in het gehucht Blöcken (Ossokino) terecht, waar zij worden ingekwartierd in een oude boerderij. Het dorpje wordt eveneens door Russische soldaten gerund. Hun voornaamste taak bestaat uit het zorgdragen voor het binnenhalen van de oogst van de omliggende landen. Hiervoor worden diverse Duitse vrouwen als slaven ingezet. Dit noodlot valt de moeder van Erika Morgenstern eveneens ten deel, terwijl Erika zelf wordt belast met foerageren – een haast ondoenlijke taak. Tante Schubert wordt ingezet als ‘kokkin’ van de familie en moet op een illegaal aangelegde haard dagelijks het schaarse eten bereiden. Op deze manier redt de familie zich nauwelijks maar voldoende. Desondanks is het een ware strijd om te overleven, hetgeen enkel tante Schubert niet gegeven is. Erika Morgenstern beschrijft uiterst treffend onder welke erbarmelijke omstandigheden de Russen de Duitse burgers uitbuiten en als beesten behandelden. Pas in 1948 komt hieraan een einde, wanneer alle Duitsers en dus ook Morgenstern ‘Heim ins Reich‘ mogen terugkeren. Na een treinreis van zes dagen en zes nachten arriveert de familie in Görlitz, en daarmee eindigt dit uiterst aangrijpende verhaal.

Meeslepend en eenvoudig

Hoewel het boek in de Duitse taal geschreven is, is het zeer eenvoudig te lezen en begrijpen. Het verhaal is in korte duidelijke zinnen opgesteld en is bovendien zo meeslepend, dat de betekenis van een enkel Duits woordje dat onverhoopt niet gekend wordt, snel uit de context kan worden opgemaakt. ‘Überleben war schwerer als Sterben‘ is daarom ook voor de Nederlandse lezer met interesse in Duitsland, Pruisen en de Tweede Wereldoorlog een titel die zeker als lezenswaardig mag worden aangeduid. Het boekt toont eens te duidelijker aan dat ook de onschuldige Duitse bevolking heeft moeten lijden onder de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog en dat zij wellicht net zozeer als alle andere volkeren slachtoffer is geweest van Adolf Hitler en zijn NSDAP.